na najstarsze ślady obecności człowieka w okolicach Iławy natrafiono niedaleko wsi
Tynwałd. Pochodzą one sprzed około 10 tysięcy lat (mezolit) i łączą się z obecnością ludności, której podstawy gospodarcze stanowiły łowiectwo, rybołówstwo i zbieractwo.
w okolicach jeziora
Łabędź znajdowała się w już pierwszych wiekach naszej ery osada, której ludność zajmowała się min. wytopem żelaza.
w
Iławie natrafiono jeszcze przed II wojną na tzw. grób księżniczki datowany na okres wpływów rzymskich tj. I - IV wiek. Obok licznych ozdób znaleziono w nim pięknie zdobioną wazę, był to import z terenów Galii – prowincji rzymskiej. Tego typu naczynie jest to tzw. terra sigillata odnaleziono także w grobowcu w Pomielinie.
na wyspie
Wielka Żuława znajdują się relikty
:: staropruskiego :: grodu, którego okres użytkowania określa się na ok. X - XIII wiek.
pogańskimi świadkami tych ziem są także tzw. baby kamienne, czyli wykonane z kamienia antropomorficzne rzeźby, datowane na IX - XI w. Spośród 21 znanych egzemplarzy z terenu dawnych Prus, 5 z nich znaleziono w okolicach Iławy - w
Mózgowie,
Gałdowie,
Suszu,
Bronowie,
Borecznie.
:: więcej ::
w
Babiętach Małych k./Susza odkryto i w latach 1998-2001 przebadano cmentarzysko kurhanowe związane z ludnością kultury ceramiki sznurowej (nazwa wzięła się od sposobu zdobienia naczyń odciskiem sznura).Godny uwagi jest nie tylko fakt, iż cmentarzysko to używane było 4850-4800 lat temu, ale też, że jest to jedyne tego typu stanowisko związane ze wspomnianą kulturą znajdujące się w północno-wschodniej Polsce.
w
Rudzienicach znajduje się cmentarzysko ludności kultury wielbarskiej, która utrzymywała bliskie kontakty z Gotami. Ludność ta pośredniczyła w handlu pomiędzy naszymi ziemiami a prowincjami cesarstwa.
w podziemiach kościoła pw. Przemienienia Pańskiego w
Iławie znajdują się pochówki starostów iławskich z rodziny von Finckenstein, a także burmistrza (w latach 1723-1751) Jakuba Mück i jego żony Zuzanny.
Od 1975 r. plac w
Iławie przy ulicy Niepodległości vis a vis parku miejskiego zdobią unikatowe XVIII wieczne rzeźby barokowe: Jowisza, Junony, Meduzy i Herkulesa. Pochodzą one z frontonu zespołu pałacowego w Kamieńcu k. Susza.
:: więcej ::
nad jeziorem
Silm archeolodzy natrafili na liczne znaleziska min.: ceramikę wczesnośredniowieczną, groty strzał, fragment monety arabskiej, a także umieszczoną w naczyniu czaszkę dziecka - najpewniej była to ofiara złożona lokalnym bogom.