Boreczno - wieś nad pn. brzegiem j. Dauby, założona w 1311 r.
Dobrzyki - wieś położona pomiędzy jeziorami Ewingi i Jeziorak, założona w 1304 r.
Frednowy - wieś założona w latach 1316-26, pomiędzy Iławą a Ostródą. Przywilej lokacyjny wystawił dla wsi komtur dzierzgoński Luter von Breunschweig. Pod koniec XVI w. Hans Albrecht von Borck wzniósł drewniany kościół, który został zniszczony i odbudowany w 1719r. Obecnie istniejący kościół zbudowany był w 1768 r. jako ewangelicki.
Jaśkowo - wieś nad j.Jaśkowskim, założona w 1308 r. Zabytki: pałac barokowy z 1721 r., przebudowany w 1776 r. W zespole pałacowym: dwie oficyny, dom z podcieniem z 2 poł. XIII w., klasycystyczny budynek szkoły. Całość otoczona parkiem. Kościół murowano-drewniany z II poł. XVIII w. Wystrój wnętrza barokowy, ołtarz główny z 1 poł. XVIII
Jerzwałd - wieś nad j.Płaskim.
Kamieniec - wieś będąca niegdyś własnością rodziny Finckenstein. Tutaj znajduje się zbudowany w latach 1716 - 1720 późnobarokowy pałac - największy na terenie Prus. W 1807 r., w rezydencji przebywał Napoleon wraz z szambelanową Marią Walewską. Zespół pałacowy, obejmujący trzy bramy wjazdowe, parki i barokowy pawilon, uznany jest za zabytek I kategorii.
Kamionka - wieś w której nad jez.Silm znajduje się unikalny ( jeden z trzech funkcjonujących w świecie ) ośrodek szkoleniowy dla kapitanów i pilotów statków. Na jeziorze odtworzono w skali 1:24 wybrane porty, kanały i rzeki. W tej samej skali wykonane są modele statków.
Karnity - wieś składająca się z majątku Małe Karnity ( Klein Karnitten ) - dziś Karnitki lub zamek Karnity oraz wsi Wielkie Karnity ( Gross Karnitten ) - dziś po prostu Karnity.
Kisielice początkowo należały do Prus. Pomimo wielu wojen i najazdów, które niszczyły region przez całe wieki największych zniszczeń doznały wraz z całą gminą w 1945 r., w czasie ofensywy Armii Czerwonej. Bezpowrotnie utracono dorobek kulturalny wielu pokoleń - pałace i dwory świadczące o wielowiekowej historii tych ziem. Zabytki Kisielic posiadają bardzo ciekawy i oryginalny układ urbanistyczny starego miasta wytyczony w 1331 roku. Główna ulica rozdzielała się na północnym krańcu miasta na dwa ramiona, między którymi znajdował się trójkątny rynek o wymiarach 94x28x10 m. Przy południowej pierzei rynku znajdował się kościół. Średniowieczne miasto otoczone było murami, w których były trzy bramy: Biskupiecka, Prabucka i Wodna. Obwarowania rozpadły się ostatecznie około 1682 roku. Od XVI wieku istniało niewielkie przedmieście za Bramą Biskupiecką, a od XVIII wieku tzw. "nowe miasto" przy trakcie wiodącym do Prabut. Do najciekawszych zabytków należy kościół parafialny wybudowany w swym pierwotnym kształcie prawdopodobnie w latach 1331 - 34. Przebudowany w 1576 roku. Spalony w 1653 roku (utrata wieży).Odbudowany w latach 1659 - 60 otrzymuje nowe dzwony, a następnie w 1696 ołtarz główny. W latach 1856/57 mieszkańcy Kisielic, wspomożeni finansowo przez króla pruskiego Fryderyka Wilhelma IV, przywracają swojemu kościołowi wieżę wysoką na 45 metrów.
Laseczno - wieś oddalona od Iławy o ok. 9 km w kier. zachodnim.
Ławice - wieś założona w 1325 r., w 1416 r. przekształcona w majątek. W 1854 r. urodził się w Ławicach Emil Behring - lekarz, wynalazca surowicy przeciwtężcowej i przeciwbłonniczej. Laureat nagrody Nobla w dziedzinie medycyny (1901 r.).
Miłomłyn ( Liwski Młyn, Liwemühl, Liebemühl ) założono nad rzeką Miłą ( Liebe ) w XIV w. Jego nazwa pochodzi oczywiście od rzeczki i leżącego nad nią młyna wodnego. W XIII w Krzyżacy wybudowali tutaj strażnicę, a w XIV w zamek i młyn. Prawa miejskie otrzymał w 1335 r. Podczas wojny trzynastoletniej na krótko trafił do Polski. W latach 1568 - 1587 był siedzibą ewangelickich biskupów pomezańskich ( Pomezania - kraina między lewym brzegiem Wisły a Nogatem, od j. Narie do Drwęcy ) W XVII w. spustoszyli miasto Szwedzi a w 1710 r - dżuma. Gwałtowny rozwój nastąpił po wybudowaniu kanału Elbląskiego i kolei z Ostródy do Elbląga ( po wojnie tory zagrabili Rosjanie ). II wojna światowa zniszczyła miasto w 90 %
, na dodatek tracąc prawa miejskie. Zachowały się fragmenty średniowiecznych murów miejskich z XIV - wieczną basztą narożną przy neogotyckim kościele. ( stary gotycki rozebrano w 1341 r. ) Młyn, niestety nie dotrwał do naszych czasów. Tu rozdziela się szlak kanału Elbląskiego, w prawo przez śluzę do Ostródy, w lewo do Elbląga. Tu też jest punkt odniesienia "góry szlaku żeglownego".
Wszystkie szlaki wodne biegnące do Miłomłyna mają kierunek "w górę", stosownie do tego zarządzenia oznakowana jest prawa i lewa strona szlaku wodnego. Obok śluzy w Miłomłynie, na trawniku umieszczono kamień pamiątkowy z wykutym napisem i portretem Jana Pawła II, przypominający o jego pobytach tutaj.
Wieś Rudzienice leży na trasie Olsztyn - Toruń pomiędzy jeziorami Łabędź i Kałdunek Duży. Wieś została wymieniona w kronikach po raz pierwszy w 1249 r jako centrum osadnicze Ziemi Pruskiej Raudenz. Nadania ziemskie otrzymali w Rudzienicach w XIII i XIV w. Prusowie mieszkali tu jeszcze pod koniec XVI w. Stulecie później wieś należała do rodziny von Kreytzen, a w 1675 r. 20 włók kupili von Fickensteinowie, a pod koniec w. XVIII była to własność rodziny Dohnów. Rudzienice stanowiły centrum dóbr magnackich, obejmujące 13 folwarków. Zabytki: kościół neogotycki (1857-60 r.), wieża z 1866 r. oraz dzwon z 1763 r. W pobliskich Mątykach podczas wojny szwedzkiej w 1628 r. kwaterował król szwedzki-Gustaw Adolf.
Siemiany - malownicza miejscowość położona wśród lasów, w centrum Parku Krajobrazowego Pojezierza Iławskiego, na zachodnim brzegu Jezioraka. Bardzo chętnie odwiedzane latem przez turystów - bogate zaplecze noclegowo - rekreacyjne, bliskość naturalnych lasów(owoce leśne, grzyby) i wiele jezior śródleśnych. Jest przystanią dla żeglarzy - halsujących wśród wielu, rozsypanych w tej części Jezioraka, wysp i dla wędkarzy. Lubił tu przyjeżdżać poeta, bard - Edward Stachura . Wieś była dla niego miejscem wypoczynku i twórczej pracy. Swoje poezje wielokrotnie prezentował w ówczesnej siemiańskiej szkole podstawowej i iławskiej bibliotece miejskiej, którą później nazwano jego imieniem.
Lokacja Susza przypada prawdopodobnie na lata 1305 - 1310, czyli na okres kolonizacji Prus przez zakon krzyżacki. Nie zachował się żaden dokument potwierdzający datę lokalizacji miasta. Rok 1361 przyniósł powiększenie obszaru Susza o część ziemi położonej nad Starą Liwą. Nazwa miasta przypuszczalnie wywodzi się od imienia Suse. Po lokalizacji przyjęła się też niemiecka nazwa miasta - Rosenberg i obydwie nazwy występują w źródłach równolegle aż do XVIII w. Wiek XV to okres niepomyślny dla osady miejskiej. W 1414 r. w wyniku wojny krzyżacko - polskiej (tzw. "Wojna głodowa"), została niemal doszczętnie zniszczona. Od początku 1454 r. Susz należał do Związku Pruskiego i wyraził zgodę na poddanie się Polsce. Jednakże w dalszym ciągu pozostał w rękach krzyżackich, mimo hołdu złożonego w 1520 r. królowi polskiemu Zygmuntowi Staremu. W wyniku sekularyzacji zakonu krzyżackiego, w 1525 r. miasto przeszło na własność Albrechta Hohenzollerna. W 1629 r. w trakcie trwania wojny szwedzko - polskiej Susz został doszczętnie splądrowany, zarówno przez wojska szwedzkie, jak i polskie. Wiek XVII rozpoczął się dżumą panującą w Prusach w latach 1708 - 1711. Późniejsze lata były dla miasta równie niepomyślne. W latach 1806 - 1807, w pobliskim Kamieńcu, mieściła się kwatera główna, w której przebywał Napoleon. Pobyt wojska francuskich w okolicy Susza był dla miasta dużym obciążeniem finansowym. W XIX w. w wyniku przeprowadzonej akcji germanizacyjnej, znacznie zmniejszyła się liczba Polaków zamieszkujących Susz i powiat suski. Działania wojenne w 1945 r. przyniosły zniszczenia najstarszej części miasta, odbudowanej dopiero w latach 80.
Szałkowo - prastara rybacka wioska, która do dzisiaj zachowała swój naturalny, wiejski charakter,posiadając jednocześnie wyjątkowe walory turystyczno-krajoznawcze. Wieś założona została jeszcze w czasach przedkrzyżackich; musiała istnieć przed nadaniem w 1305r. praw miejskich Iławie, bowiem akt lokacyjny Iławy zawiera jednocześnie zapis o nadaniu iławskiej parafii wioski rybackiej Schalkendorf. Po raz drugi nazwa Szałkowo pojawia się w dokumentach w roku 1525, gdy starosta Iławy Paul Fasolt odbiera Georgowi Link, proboszczowi iławskiemu, należącą do parafii połowę Szałkowa. Kolejna historyczna wzmianka znajduje się w opisie sporządzonym w 1789r. Przez pruskiego topografa Johanna Fredricha Goldecka, który wymieniając istnienie w mieście kościoła informuje jednocześnie, że do kościoła należy połowa wsi Szałkowo, druga zaś do dziedzicznego starosty Iławy grafa Finckenstein z Rudzienic. Mieszkańcy wsi utrzymywali się głównie z rybołówstwa i pracy w lesie,ale sporo było też rzemieślników i rolników, którzy płody swojej pracy dostarczali na chłonny rynek pobliskiej Iławy. Niemiecka nazwa wsi Schalkendorf pochodzi od słowa Schalken - kpiarz, filut i w związku z tym zgodnie z dosłownym tłumaczeniem tej nazwy powinna nazywać się Filutowo lub Wieś Kpiarzy. Od niepamiętnych czasów Szałkowo było atrakcyjnym miejscem letniego wypoczynku. W centrum wsi, na wzgórzu, z którego rozciąga się wspaniały widok na rozlewisko jeziora Jeziorak, stał piękny, stary dom zbudowany z ciosanych grubych bierwion. Była to gospoda należąca do Erwina Kirschke, który był znanym żartownisiem i słynął z tego, że mógł całymi dniami opowiadać wesołe historyjki o miejscowych rybakach, rolnikach i robotnikach leśnych. Stojąca pod wielkim kasztanem gospoda miała kunsztownie rzeźbione drzwi szeroko otwarte dla wszystkich gości. W tamtych dawnych czasach Szałkowo było też ulubionym miejscem weekendowego wypoczynku Iławian. Do wsi dotrzeć można było parowcem Martha, dowodzonym przez kapitana Matzmoora. Każdego lata parowiec kursował regularnie po Jezioraku na trasie Iława-Szałkowo-Jażdżówki-Wieprz-Siemiany i z powrotem. Szałkowo także i dzisiaj jest atrakcyjną wsią turystyczną. Przybywający tutaj mieszkańcy szarych, zatłoczonych miast i miasteczek mogą wypoczywać spacerując po lesie lub po łąkach, zażywając kąpieli w jeziorze lub sycić oczy barwną panoramą na rozlewisko Jezioraka z widoczną w oddali wysepką Miłości i tajemniczym półwyspem Żabi Róg. W Szałkowie znajdują się liczne przystanie żeglarskie i pensjonaty. Kontynuacją dobrych tradycji gospody Erwina Kirschkejest karczma "U Barana" z letnim amfiteatrem i przystanią. Północny kraniec wsi to miejsce widokowe na skryty w lesie Sarnówek i tę część Jezioraka, gdzie często można oglądać loty kormoranów, przylatujących tutaj na żer z jezior Czerwica i Januszewskie. Co roku turystów przyciągają liczne imprezy organizowane przez szałkowskie stowarzyszenie: (nazwa) i wymienić imprezy: "Noc Kpiarza", "Spotkania z Folklorem", imprezy towarzyszące odbywającemu się w Iławie Festiwalowi Jazzowemu czy Shantowemu, plenery malarsko-rzeźbiarskie.
Szymbark - wieś nad J. Szymbarskim.
Ząbrowo - wieś nad Osą, pierwsza wzmianka o Ząbrowie w dokumentach z 1312 r., odnowienie lokacji w 1373 r. Zabytki: barokowy kościół (1701-02 r.), wieża z 1864 r., plebania i zabudowania z pocz. XX w.
Zalewo, historia tego miasta sięga początków XIV w. Prawa miejskie uzyskało w 1305 r. miasto stanowiło ważny ośrodek, a jego usytuowanie w pobliżu ważnych szlaków komunikacyjnych, lądowych i wodnych poczyniło się do szybkiego rozwoju gospodarczego. W XIV w. Połączono kanałem jeziora Ewingi i Jeziorak, co jeszcze bardziej umocniło znaczenie miasta. Od 1525 r. Zalewo przez ponad 200 lat piastowało godność miasta powiatowego Wiele o dziejach każdego miasta mówią zabytki. Niestety, w wyniku działań wojennych zachowało się niewiele obiektów architektury pamiętających ubiegłe stulecia. Zawieruchę wojenną przetrwały kamieniczki Starego Miasta, XV - wieczna baszta oraz kościół parafialny św. Jana, wybudowany w XIV w. W stylu gotyckim.